Podłoże do terrarium w liczbach: sześć materiałów, cztery parametry i jeden wzór na przewodzenie
Sklep dzieli podłoża według gatunków. Ja dzielę je według tego, ile ważą, ile wody trzymają i jak przepuszczają ciepło z maty. Wyszła tabela z literatury i z modelu gleby, a w niej jedna niewygodna liczba o suchym kokosie.
Kuba Malinowski 30 września 2026 10 min czytania
- Piasek suchy, λ
- ok. 0,28 W/(m·K)
- Piasek w połowie nasycony wodą, λ
- ok. 2,4 W/(m·K)
- Włókno kokosowe suche, λ (model)
- ok. 0,05 W/(m·K)
- Włókno kokosowe, gęstość
- mediana 0,06 g/cm³
- Kora sosnowa, woda po odcieknięciu
- 49–70 % objętości
- Opór warstwy
- R = d / λ
Wersja krótka: sklepowe „idealne dla” z nazwą gatunku mówi mi mniej niż to, ile litr materiału waży, ile wody w nim zostaje i jak łatwo przechodzi przez niego ciepło z maty pod dnem. To są cztery parametry, które da się podać liczbą. W tej karcie są podane dla sześciu materiałów, a przewodzenie ciepła liczę jednym wzorem dla wszystkich.
Od razu uczciwie: nie ma tu moich pomiarów. Wartości biorę z publikacji o glebach i podłożach szklarniowych oraz z modelu przewodności gleby, którego wzory przepisuję niżej, żebyś mógł je sprawdzić.
Cztery parametry i skąd je biorę
Gęstość nasypowa mówi, ile waży suchy materiał w jednostce objętości. Dzięki niej wiesz, ile kilogramów wsypiesz do terrarium i czy worek „10 litrów” będzie lekkim kokosem, czy piaskiem, którego jedną ręką nie podniesiesz.
Porowatość to udział pustych przestrzeni. Siedzi w nich powietrze albo woda, i od tego zależy wszystko, co dzieje się z ciepłem.
Woda po odcieknięciu, w ogrodnictwie nazywana pojemnością wodną, container capacity, oznacza procent objętości wypełniony wodą po swobodnym odcieknięciu nasyconego materiału. Dla podłoży organicznych są na to pomiary i publikacje. Dla piasku w tym ujęciu nie znalazłem danych, które mógłbym otworzyć, więc w tabeli zostaje kreska.
Przewodność cieplna λ w W/(m·K) mówi, ile watów przejdzie przez metr kwadratowy warstwy grubej na metr przy różnicy temperatur jednego kelwina. Dla gleb mineralnych liczę ją wzorami Johansena w wersji z dokumentacji modelu CLM (NCAR), opartej na monografii Farouki z 1981 roku. Samej monografii nie udało mi się otworzyć. Cytuję więc wzory tam, gdzie je przeczytałem.
Model przewodności w trzech linijkach
Przewodność suchej gleby mineralnej zależy od gęstości nasypowej ρ w kg/m³:
λ_sucha = (0,135 · ρ + 64,7) / (2700 − 0,947 · ρ)
Przewodność gleby nasyconej wodą jest średnią geometryczną przewodności ziaren i wody (0,57 W/(m·K)), ważoną porowatością θ. Ziarna mineralne mają w modelu 8,8 dla frakcji piaskowej i 2,92 W/(m·K) dla ilastej.
Stan pomiędzy opisuje liczba Kerstena, Ke = log₁₀(S) + 1, gdzie S oznacza stopień nasycenia porów wodą, od 0 do 1. Wtedy:
λ = Ke · λ_nasycona + (1 − Ke) · λ_sucha
Porowatość gleby mineralnej model szacuje z udziału piasku: θ = 0,489 − 0,00126 · (% piasku). Dla czystego piasku wychodzi 0,363, a gęstość nasypowa to 2700 · (1 − θ) = 1720 kg/m³.
Dla materii organicznej model przyjmuje 0,05 na sucho i 0,25 W/(m·K) dla samych cząstek. Kokos i korę liczę tym samym torem. To przybliżenie, bo CLM powstał dla gleby z domieszką próchnicy, nie dla włókna z brykietu.
Podłoże do terrarium w tabeli
Gęstość i porowatość piasku oraz mieszanek z gliną wychodzą z modelu. Dla kory i kokosu biorę wartości zmierzone w publikacjach. Kamień jest płytą, nie podłożem sypkim, ale stoi w tabeli, bo ludzie kładą go na macie.
| Materiał | Gęstość sucha | Porowatość | Woda po odcieknięciu | λ suche | λ przy S = 0,5 |
|---|---|---|---|---|---|
| Piasek kwarcowy | 1,72 g/cm³ | 36 % | — | 0,28 | 2,36 |
| Piasek z gliną 70:30 | 1,62 g/cm³ | 40 % | — | 0,24 | 1,87 |
| Piasek z gliną 50:50 | 1,55 g/cm³ | 43 % | — | 0,22 | 1,58 |
| Kora sosnowa, sezonowana | 0,19 g/cm³ | 81 % | 70 % obj. | 0,05* | 0,36* |
| Włókno kokosowe | 0,06 g/cm³ (mediana) | 95 % (mediana) | 566 % masy (mediana) | 0,05* | 0,40* |
| Płyta z granitu lub piaskowca | 2,6 g/cm³ | — | — | 2,3 | — |
λ podaję w W/(m·K). Gwiazdka oznacza wartość z modelu dla materii organicznej, a nie pomiar tego materiału.
Kilka rzeczy trzeba dopowiedzieć. Jeśli kupujesz korę do terrarium, sprawdź, czy jest sezonowana, bo sezonowana i świeża to dwa różne materiały. W pracy Bilderbacka i współautorów świeża kora sosnowa zatrzymywała po odcieknięciu 49 % objętości wody, a leżakowana przez rok 61 %. Włókno kokosowe ma ogromny rozrzut. Zestawienie literatury Minnesota Pollution Control Agency podaje gęstość od 0,025 do 0,132 g/cm³, a pojemność wodną od 137 do 1100 % masy. Mediana 566 % znaczy, że gram suchego włókna trzyma średnio ponad pięć gramów wody. Twój brykiet może jednak leżeć na którymkolwiek końcu tego przedziału.
Kolumny z wodą nie da się porównać wprost między wierszami. Dla kory to procent objętości, dla kokosu procent masy, bo tak podają źródła. Przeliczenie mediany kokosu na objętość, 5,66 × 0,06, daje około 34 %. Tylko że mediana gęstości i mediana chłonności pochodzą z różnych próbek.
Woda zmienia przewodzenie kilka razy
Suchy piasek słabo przewodzi ciepło, bo ziarna dotykają się punktowo, a między nimi siedzi powietrze. Wystarczy trochę wody, robią się mostki między ziarnami i przewodność skacze. Z modelu wychodzi 0,28 W/(m·K) na sucho, 1,46 przy nasyceniu porów w jednej czwartej i 2,36 w połowie. To ośmiokrotnie więcej, choć woda zajmuje wtedy tylko 18 % objętości.
Model ma przy tym jedną wadę, którą trzeba mieć w głowie. Przy S poniżej 0,1 liczba Kerstena wychodzi zero, więc lekko wilgotny piasek liczy się jak suchy. W rzeczywistości przejście jest płynne.
Kersten pokazał to samo od drugiej strony, z badań laboratoryjnych. Typowa gleba piaszczysta miała u niego przewodność 6 jednostek przy 3 % wilgotności i 12 przy 15 %. Jednostki były amerykańskie: Btu·in/(ft²·h·°F). Po przeliczeniu daje to około 0,87 i 1,73 W/(m·K), czyli dwa razy więcej przy pięciokrotnie większej wilgotności. Podał też regułę dla gęstości: wzrost o jeden funt na stopę sześcienną, czyli 16 kg/m³, podnosi przewodność o około 3 %. Ubity piasek przewodzi lepiej niż świeżo nasypany.
Co to znaczy nad matą grzewczą
Warstwę podłoża najwygodniej opisać oporem cieplnym R = d / λ w m²·K/W. Im większy opór, tym większej różnicy temperatur potrzeba, żeby przepchnąć przez warstwę ten sam strumień ciepła. Dla porównania: opór przejmowania ciepła z poziomej powierzchni do nieruchomego powietrza przy przepływie w górę wynosi 0,10 m²·K/W według konwencji ISO 6946, przytaczanych w BR 443.
| Warstwa 5 cm | R [m²·K/W] | Różnica temperatur przy 50 W/m² |
|---|---|---|
| Piasek suchy | 0,18 | 9 K |
| Piasek, S = 0,5 | 0,021 | 1,1 K |
| Piasek z gliną 70:30, suchy | 0,21 | 10 K |
| Włókno kokosowe suche (model) | 1,0 | 50 K |
| Włókno kokosowe, S = 0,5 (model) | 0,13 | 6 K |
| Płyta granitowa 2 cm | 0,009 | 0,4 K |
Strumień 50 W/m² przyjąłem umownie jako część mocy maty idącą w górę. W karcie o macie grzewczej policzyłem, że typowe maty mają 150–310 W/m² mocy znamionowej. Ile z tego pójdzie do góry, a ile w dół i w bok, zależy od montażu.
Pięćdziesiąt kelwinów w wierszu z suchym kokosem naprawdę się nie wydarzy. Ten wynik mówi tylko tyle, że sucha warstwa organiczna działa jak izolacja. Ciepło wybierze inną drogę: bokiem przez szybę albo w dół, w mebel. Powierzchnia podłoża zostanie chłodna, a szyba pod spodem się nagrzeje. Jeśli sonda termostatu leży na szybie, termostat będzie zadowolony, a na powierzchni nic się nie zmieni. O tym, że sonda mierzy tylko swoje miejsce, pisałem w karcie o termostatach.
Suchy piasek ląduje pośrodku. Opór 5 cm piasku jest prawie dwa razy większy niż opór przejmowania do powietrza, więc warstwa grubsza niż kilka centymetrów zaczyna rządzić bilansem. Pasuje to do tego, co opisałem w karcie o macie i żarówce: mata grzeje płytko.
Podłoża niesypkie
Płytka, papier i mata tekstylna miały dostać osobną kartę. Popyt na tę frazę jest jednak zerowy, więc trafiają tutaj. Z liczbami zaczyna się kłopot. Dla kamienia BR 443 podaje wartości obliczeniowe: 2,3 W/(m·K) dla piaskowca i granitu, 1,4 dla wapienia, 1,3 dla kamienia sztucznego. Płyta 2 cm z takiego materiału jest dla maty prawie przezroczysta cieplnie.
Dla płytki ceramicznej, ręcznika papierowego i maty z włókniny nie znalazłem źródła, które mógłbym otworzyć i zacytować. Nie wpisuję więc liczb. Cienki papier i tak nie ma grubości, przy której opór zacząłby się liczyć. Mata tekstylna, jeśli jest puszysta, zachowa się bardziej jak sucha warstwa organiczna niż jak kamień.
Pytanie „co wsypać” zadawane pod gatunek
Najczęstsze pytanie w tej strefie brzmi „jakie podłoże dla gekona lamparciego”. Zaraz po nim idzie „podłoże dla agamy brodatej”. Nie odpowiem na nie tabelą gatunkową, bo ten blog takich nie prowadzi. U mnie gekon ma mieszankę piasku z gliną, a mata zajmuje jedną trzecią dna. To opis mojego terrarium, nie zalecenie.
Tabela odpowiada na inne pytanie: co stanie się z ciepłem i wodą. Jeśli pod podłożem jest mata, sucha warstwa organiczna ją zdławi, a wilgotny piasek przepuści prawie wszystko. Jeśli w strefie ma być sucho, kora sosnowa nasiąknie wodą w 49–70 % swojej objętości przy każdym zraszaniu. Jeśli liczy się masa, worek piasku do terrarium 120 × 60 cm przy 5 cm warstwy to 36 litrów, czyli ponad 60 kg. Tyle samo kokosu waży około 2 kg.
Czego ta tabela nie mówi
Nie mówi nic o uziarnieniu, pyleniu ani o tym, jak mieszanka piasku z gliną zachowuje się po wyschnięciu. To osobne parametry i dostaną osobne karty. Nie mówi też, jak szybko podłoże oddaje wodę. Porowatość i pojemność wodna opisują stan po nasyceniu i odcieknięciu, a nie tempo wysychania w ciepłym terrarium.
Nie ma tu też niczego o wpływie podłoża na zwierzę. To pytania do lekarza weterynarii, nie do tabeli z przewodnością.
Najbardziej zaskoczyło mnie coś, co właściwie od zawsze leżało w podręczniku: o przewodzeniu ciepła decyduje woda, a nie sam materiał. Ten sam piasek raz jest izolatorem, raz przewodnikiem, a różnica mieści się w jednej konewce.
Pytania, które dostaję najczęściej
Dlaczego w tabeli nie ma wyników ważenia i suszenia, skoro da się je zrobić w kuchni?
Bo ich nie zrobiłem, a tabela z wymyślonymi liczbami byłaby gorsza niż żadna. Wszystkie wartości pochodzą z publikacji i z modelu, którego wzory podaję. Jeśli zważysz litr swojego podłoża i wysuszysz go w piekarniku, dostaniesz liczby dla konkretnego worka, a moja tabela powie ci, czy mieszczą się w typowym zakresie.
Czy wilgotne podłoże nad matą to dobry pomysł, skoro lepiej przewodzi?
Lepiej przewodzi, więc przy tej samej temperaturze szyby powierzchnia będzie cieplejsza. Ale wilgotność podłoża wybierasz ze względu na strefę, której ma pilnować, a nie po to, żeby poprawić matę. Z liczb wynika tylko tyle, że termostat z sondą na powierzchni podłoża zachowa się inaczej w suchej i w mokrej części tej samej warstwy.
Źródła
- CLM5 Technical Note, rozdz. 2.6.3 Soil and Snow Thermal Properties oraz 2.7 Hydrology (równanie 2.7.51) — NCAR / Community Terrestrial Systems Model — wzory Johansena i Farouki (1981) na przewodność suchą i nasyconą, liczba Kerstena, λ wody 0,57 W/(m·K)
- Thermal Properties of Soils — M. S. Kersten, Highway Research Board Special Report 2, 1952, s. 161–166 — wpływ wilgotności i gęstości na przewodność gleb
- Healthy Substrates Need Physicals Too! — T. E. Bilderback, S. L. Warren, J. S. Owen, J. P. Albano, HortTechnology 15(4), 2005, s. 747–751 — porowatość, pojemność wodna i gęstość kory sosnowej
- Coir and applications of coir in stormwater management — Minnesota Pollution Control Agency, Minnesota Stormwater Manual — zestawienie literatury: gęstość, porowatość i pojemność wodna włókna kokosowego
- Conventions for U-value calculations, BR 443 — B. Anderson, L. Kosmina, BRE 2019 — opory przejmowania ciepła wg ISO 6946, λ piaskowca i granitu, λ gruntu