Co ile wymieniać świetlówkę UVB i jak sprawdzić, że przestała działać

Wersja krótka: świetlówka UVB po roku pracy wygląda nienagannie (równe światło, bez migotania, bez ciemnych końcówek). A w badaniu Bainesa i współautorów siedem świetlówek dwóch producentów straciło po 4000 godzinach, czyli mniej więcej roku przy 10–12 godzinach dziennie, średnio 40% UV Index w porównaniu z nowymi. Najlepsza straciła 30%, najgorsza 48%. Świeciły przy tym dalej.

Cały ten tekst mieści się w tym jednym akapicie, ale zostaje kilka rzeczy do rozwinięcia, bo pytanie „co ile wymieniać" ma sensowną odpowiedź dopiero wtedy, gdy wiesz, co właściwie się psuje.

Świecenie i emisja UVB to dwie różne rzeczy

Świetlówka jest rurą wypełnioną parami rtęci. Wyładowanie w gazie wzbudza atomy, atomy emitują promieniowanie ultrafioletowe, a luminofor na wewnętrznej ściance zamienia część tego promieniowania na światło widzialne. W świetlówce terrarystycznej luminofor dobiera się tak, żeby część widma została w zakresie UVB (czyli w paśmie, którego nie widzisz).

Luminofor się starzeje: warstwa zmienia właściwości, wydajność konwersji spada, a do tego spada nierównomiernie. Udział pasma UVB spada znacznie szybciej niż udział światła widzialnego.

Efekt jest taki, że oko nie ma szans niczego zauważyć. Lampa świeci, więc wygląda na sprawną. To, po co ją kupiłeś, wyparowało po drodze i nie zostawiło śladu.

Czego nie zmierzysz telefonem

Krótko, bo to pytanie wraca co tydzień: aplikacja w telefonie nie zmierzy UVB. Sensor aparatu jest czuły na światło widzialne, a szkło obiektywu i tak pochłania ultrafiolet, zanim dotrze on do matrycy. Aplikacja „UV meter" ze sklepu z aplikacjami pokazuje liczbę, ale ta liczba bierze się z modelu pogodowego albo z czujnika światła białego. W terrarium nie znaczy nic.

Luksomierz też nie zmierzy UVB, bo luks jest jednostką fotometryczną, ważoną krzywą czułości ludzkiego oka. Z definicji jest ślepy na to, czego oko nie widzi.

Miernik do UVB ma sensor czuły dokładnie w tym paśmie. W terrarystyce standardem jest Solarmeter 6.5, który podaje odczyt jako UV Index (ten sam wskaźnik, którym opisuje się nasłonecznienie w prognozie pogody). Kosztuje więcej niż niejedna lampa i to jest główny powód, dla którego prawie nikt go nie ma.

Ja go nie mam, więc u mnie rządzi kalendarz (o czym niżej). Jeśli ktoś w twojej okolicy ma taki miernik, pożyczenie go dwa razy do roku wystarczy, żeby wiedzieć, co dzieje się z lampą.

Jak mierzyć, jeśli już masz miernik

Mierzysz w tym punkcie, w którym zwierzę faktycznie przebywa. Nie przy lampie, nie w połowie drogi, tylko na wysokości grzbietu zwierzęcia w miejscu wygrzewania, bo właśnie tam trafia promieniowanie, o które chodzi.

I mierzysz pod siatką, jeśli lampa wisi nad siatką. Siatka zasłania część powierzchni i pochłania część promieniowania. Pomiar zrobiony nad siatką odpowiada na pytanie, ile lampa emituje. Pomiar pod siatką odpowiada na pytanie, ile dociera do zwierzęcia, i to drugie pytanie jest tym, które faktycznie zadajesz.

Odległość działa tu jeszcze mocniej niż przy grzaniu

Natężenie promieniowania spada z odległością. To ta sama zależność, która rządzi ciepłem z żarówki, tylko przy UVB konsekwencje są mniej oczywiste, bo nic nie czujesz.

Policzyłem to dla świetlówki liniowej 55 cm (bez odbłyśnika), potraktowanej jak jednorodne źródło liniowe. Każdy centymetr rury świeci jak mały cylinder, natężenie maleje z kwadratem odległości, a na poziomą powierzchnię pada pod kątem. Pod środkiem rury podniesienie lampy z 28 do 38 cm obcina natężenie do 64%, czyli o ponad jedną trzecią. Przesunięcie miejsca wygrzewania z pozycji pod środkiem do pozycji pod końcem rury obcina je do 59%. Na krańcach jest ciemniej, bo końcówka ma „sąsiadów" tylko z jednej strony.

Dlatego pytanie „jaka lampa" jest wtórne wobec pytania „gdzie zwierzę się wygrzewa i jak daleko to jest od źródła". Najlepsza świetlówka źle powieszona przegra z przeciętną powieszoną tam, gdzie trzeba.

Kiedy wymieniać

Uporządkujmy, bo tutaj ludzie zwykle chcą jednej liczby, a jednej liczby nie ma.

Trzeci wiersz nie jest żartem, tylko opisem tego, co robiłem przez pierwsze dwa lata.

Jeśli nie masz miernika, zrób jedną rzecz, która kosztuje zero: przyklej do oprawy kawałek taśmy malarskiej i napisz na niej datę montażu. Wszystkie moje oprawy mają taką taśmę. Wygląda to niechlujnie i jest najskuteczniejszą rzeczą, jaką w tym terrarium zrobiłem.

Do tego drugi zapis, jeśli chcesz mieć spokój: kalendarz z przypomnieniem na dzień, w którym mija okres podany przez producenta. U mnie to zwykłe wydarzenie cykliczne, bo z Raspberry Pi nie chciało mi się robić rzeczy, którą kalendarz robi lepiej.

Czego świetlówka nie naprawi

Świetlówka UVB nie jest urządzeniem, które „poprawia zdrowie". Jest źródłem promieniowania o określonym widmie i natężeniu, i tyle da się o niej powiedzieć w kategoriach technicznych. Wszystko, co dotyczy tego, jak organizm zwierzęcia z tym promieniowaniem gospodaruje, jest pytaniem do lekarza weterynarii z doświadczeniem w gadach, a nie do programisty z kalkulatorem.

Ja odpowiadam na pytanie techniczne: ile promieniowania wychodzi z lampy, ile z niego dociera na miejsce wygrzewania i jak to zmienia się w czasie. Reszta to nie moja liga i nie będę udawał, że jest.